De geschiedenis van klokkenmaker Dirck Jacobsz. Volger uit Wormerveer
Het leven van een vroege Zaanse uurwerkmaker, van zijn familie aan de Zaan tot zijn bijzondere klokken en zijn jonge gezin.
Wie tegenwoordig een antieke Zaanse klok ziet, kijkt naar meer dan een fraai stuk messing, een sierlijke kast en een slinger die rustig heen en weer beweegt. Achter het uurwerk schuilt het werk van iemand die tandwielen op maat maakte, assen passend vijlde en ervoor zorgde dat al die afzonderlijke onderdelen samen de uren konden aanwijzen. Een van die vakmensen was Dirck Jacobsz. Volger, die in het zeventiende-eeuwse Wormerveer woonde en werkte. Maar wie was deze klokkenmaker eigenlijk? Om zijn levensverhaal te ontdekken, doken we de archieven in, op zoek naar de man àchter de uurwerken.
Dirck leefde in een streek waar het water vol schuiten lag en de wind niet alleen de wieken van houtzaagmolens, maar ook die van papiermolens in beweging hield. Zijn familie was nauw met die papierindustrie verbonden. Zelf koos hij voor de uurwerkmakerij, een vak waarin nauwkeurigheid minstens zo belangrijk was als ondernemingszin. Op verschillende bewaard gebleven klokken staat zijn naam, en in 1690 vervaardigde hij zelfs een groot uurwerk voor Durgerdam. Helaas overleed hij al op jonge leeftijd.
We beschikken niet over een dagboek of portret, maar toch komen we verrassend dichtbij. Een koopakte vertelt waar hij woonde, een testament laat hem samen met zijn vrouw Guurtje zien en een vermelding over de erfenis van hun kinderen maakt duidelijk hoe vroeg zijn leven eindigde. Wanneer we die gegevens naast zijn uurwerken leggen, ontstaat het verhaal van een vakman die veel meer was dan alleen de neef van een beroemde klokkenmaker. Wie was deze man, die prachtige uurwerken maakte, maar zelf zo weinig tijd kreeg? We volgen de sporen die hij achterliet en ontdekken het bijzondere levensverhaal achter de naam Dirck Jacobsz. Volger.
In het kort: Dirck Jacobsz. Volger, uurwerkmaker op Wormerveer
Ca. 1658 | Vermoedelijke geboorte van Dirck; een exacte datum is niet bekend.
1682 | Een vroege klok draagt de initialen D.I.V. en de naam van zijn oom Kornelis.
1683 | Dirck koopt een huis aan het Wormerveerse Zuideind voor 1.250 gulden.
22 februari 1687 | Dirck en Guurtje Claas laten een wederzijds testament opmaken.
1687 | Een rijk uitgevoerde Zaanse klok wordt met Dircks naam gesigneerd.
1690 | Dirck vervaardigt een torenuurwerk voor Durgerdam, verbonden met de historische Kapel aan de Durgerdammerdijk.
1692 | Een gesigneerde klok toont Geloof, Hoop en Liefde, met daartussen het wapen van Wormerveer.
Vóór 15 maart 1695 | Dirck overlijdt; Guurtje regelt het vaderlijk erfdeel van Aaltje en Dirk.
15 april 1703 | Dircks stiefvader Jacob Pietersz. Schoenmaker overlegt met de familie over toekomstige rechten in papiermolen De Oude Voorn.
1706–1707 | Schoenmaker maakt zijn testament, de molenafspraken worden bekrachtigd en de gevolgen van zijn overlijden komen in de stukken terug.
28 maart 2019 | Het gerestaureerde torenuurwerk wordt op de Zaanse Schans opnieuw in werking gesteld.
De familie Volger: van Akersloot naar Wormerveer
Om te begrijpen hoe Dirck in Wormerveer terechtkwam moeten we eerst naar Akersloot. Daar woonde zijn grootvader Michiel Remmen Volger, die zijn brood verdiende met de handel in schelpen. Die schelpen werden onder meer gebruikt voor de productie van kalk, een belangrijke grondstof in de bouw. De familie leefde dus al van handel en ondernemerschap voordat de naam Volger met uurwerken werd verbonden.
Michiel Remmen had verschillende zonen, onder wie Kornelis, Jacob, Jan, Wouter en Willem. Hun levens liepen uiteen. Willem trok naar Azië en bekleedde functies in de handel van de Verenigde Oost-Indische Compagnie, terwijl Kornelis zich ontwikkelde tot uurwerkmaker. Jacob, de vader van Dirck, raakte verbonden met de papierindustrie in Wormerveer. Hij trouwde met Grietje Gerrits, een dochter van Gerrit Dircksz., die betrokken was bij papiermolen De Oude Voorn. Ook Jacobs broer Jan trouwde met een dochter uit deze familie. Zo kwamen de Volgers steeds nauwer in aanraking met de ondernemerswereld langs de Zaan.
Jacob en Grietje kregen onder anderen Maartje, Dirck en Michiel. Over Dircks geboorte is geen oorspronkelijke registratie gevonden die ons een precieze datum geeft. Hij wordt vermoedelijk rond 1658 geboren, maar dat jaartal blijft een schatting. We weten wel dat hij opgroeide in een familie waarin molenbelangen, handel en ambacht elkaar voortdurend raakten. Zijn broer Michiel zou later zelf actief worden in de papierwereld; Dirck koos een ander werktuig om zijn bestaan mee op te bouwen.
Oom Kornelis en de wereld van het uurwerk
In dezelfde Wormerveerse omgeving werkte Dircks oom Kornelis Michielsz. Volger. Die had al torenuurwerken voor Noord-Hollandse dorpen vervaardigd en behoorde tot de vroegste makers van de Zaanse wandklok. Het ligt voor de hand dat Dirck als jonge man met zijn werk in aanraking kwam. Of hij daadwerkelijk als leerling bij zijn oom aan de werkbank stond, kunnen we niet bewijzen. Wel vertonen hun uurwerken duidelijke verwantschap, en hun namen komen zelfs op een vroeg exemplaar samen voor.
Lees ook het uitgebreide levensverhaal van zijn oom Kornelis Michielsz. Volger.
Het ambacht van uurwerkmaker vroeg om meer dan een vaste hand. Een rad moest precies in een volgend rad grijpen, een as moest soepel draaien en de kracht van een gewicht moest zo worden verdeeld dat het uurwerk niet te snel afliep. Bij Kornelis was bovendien te zien hoe vindingrijk een klokkenmaker kon zijn. In 1677 kreeg hij toestemming voor een klein windmolentje op het dak van zijn schuur, waarmee hij uurwerk- en ijzerwerk wilde vijlen. Midden in een streek vol grote industriemolens gebruikte hij dezelfde windkracht op bescheiden schaal voor zijn eigen werkplaats.
We weten niet of Dirck dat molentje zelf heeft zien draaien, laat staan of hij ermee werkte. Maar het geeft wel een indruk van de technische wereld waarin zijn familie zich bewoog. In de jaren daarna zou Dirck bewijzen dat hij zelf grote én kleine uurwerken kon vervaardigen.
Een eigen huis aan het Wormerveerse Zuideind
In 1683 kocht Dirck Jacobsz. Volger voor 1.250 gulden een huis in Wormerveer, op een plek die tegenwoordig ongeveer bij de Zaanweg 16 en 17 ligt. Daarmee krijgen we voor het eerst een duidelijker beeld van de plaats waar hij zijn bestaan opbouwde. Aan het Zuideind, dicht bij de Zaan, woonde hij tussen handelaren, ambachtslieden en families die hun inkomsten verdienden met de papiermolens in de omgeving. Het was een wereld waarin zakelijke belangen en familiebanden vaak nauw met elkaar verbonden waren.
Een eigen huis was voor een ambachtsman een belangrijke investering. Of Dirck er ook zijn volledige werkplaats had ingericht, staat niet afzonderlijk beschreven, maar wonen en werken lagen in die tijd vaak dicht bij elkaar. We kunnen ons de omgeving beter voorstellen dan de inrichting van zijn huis: schuiten die goederen aanvoerden, molens die bij voldoende wind draaiden en familieleden die op betrekkelijk korte afstand van elkaar woonden. Tussen al die bedrijvigheid werkte Dirck aan iets dat juist regelmaat moest brengen: de tijd.
De koopsom van 1.250 gulden vertelt ons niet hoe groot zijn vermogen was, maar laat wel zien dat hij zich in deze jaren stevig in Wormerveer vestigde. In hetzelfde dorp waar zijn oom al bekendheid had verworven, begon Dirck een eigen plaats als uurwerkmaker in te nemen.
Guurtje Claas Visser en hun gezamenlijke toekomst
In deze jaren trouwde Dirck met Guurtje Claas, in de familiegeschiedenis ook aangeduid als Guurtje Claas Visser. Wanneer hun huwelijk precies werd gesloten, weten we helaas niet. Wel verschijnen zij op 22 februari 1687 samen bij de notaris om hun wederzijdse testament te laten vastleggen. In de akte worden zij omschreven als ‘Dirck Jacobsz. Volger, uijerwerckmaecker, ende Guertie Claes, echteluijden woonende op Wormerveer’.
Die woorden zijn op het eerste gezicht weinig meer dan een gebruikelijke notariële opening. Toch brengen ze ons dicht bij de twee mensen achter de namen. Dirck is hier niet alleen de maker van een klok, maar een echtgenoot met een huis en een toekomst die hij met Guurtje wilde delen. De notaris legde vast dat zij elkaar tot erfgenaam benoemden. Zoals in veel documenten uit die tijd gebruikelijk was, bevatte het testament bovendien een plechtige passage waarin zij hun zielen aan Gods barmhartigheid toevertrouwden.
Het testament krijgt achteraf een extra betekenis. Dirck en Guurtje konden op die winterdag in 1687 niet weten dat hun gezamenlijke toekomst betrekkelijk kort zou zijn. Nog geen acht jaar later was Dirck overleden, vermoedelijk nog geen veertig jaar oud. Guurtje bleef achter met hun twee jonge kinderen. Toen zij op 15 maart 1695 voor hen samen een vaderlijk erfdeel van 700 gulden liet vastleggen, was dochter Aaltje zeven jaar oud en zoon Dirk pas twee. Zo verbinden twee notariële gebeurtenissen, bijna acht jaar uit elkaar, het begin van hun gedocumenteerde gezinsleven met de vroege dood van de uurwerkmaker.
Familie, geloof en papiermolens
De familie Volger bewoog zich in de doopsgezinde wereld van Noord-Holland. Ook verschillende Wormerveerse papiermakersfamilies maakten deel uit van deze geloofsgemeenschap. Dat betekende niet dat iedere koop of ieder huwelijk vanuit religieuze overwegingen werd gesloten, maar de familiebanden en zakelijke contacten liepen vaak door dezelfde kring van mensen. Voor Dirck vormde die omgeving de achtergrond van zijn dagelijks leven.
De papiermolen De Oude Voorn was een belangrijk onderdeel van die familiegeschiedenis. Gerrit Dircksz., Dircks grootvader van moederskant, had in 1646 een windbrief voor deze molen gekregen. Later kwamen aandelen in de molen in verschillende handen binnen de familie terecht. Dircks broer Michiel Jacobsz. Volger was in de papierhandel actief en kocht in 1692 een aandeel van drie zestiende in De Oude Voorn voor 965 gulden. De twee broers kozen dus verschillende beroepen, maar bleven verbonden met dezelfde bedrijvige streek.
Het is verleidelijk om in ieder familieverband een rechtstreeks zakelijk voordeel voor Dircks klokkenmakerij te zien. Daarvoor ontbreken echter de bewijzen. Wat we wel kunnen zeggen, is dat hij niet op zichzelf stond. Achter de uurwerkmaker zien we een familie die haar bestaan opbouwde met handel, molens, werkplaatsen en onderlinge banden.
De vroege Zaanse klokken van Dirck Volger
De naam van Dirck verschijnt niet alleen in akten. Hij staat ook op uurwerken die meer dan drie eeuwen hebben overleefd. Dat is voor een ambachtsman uit de zeventiende eeuw bijzonder: waar veel tijdgenoten vooral via hun handtekening in een register bekend zijn, kunnen we bij Dirck nog naar het werk zelf kijken.
Een van de vroegste klokken die met hem wordt verbonden, dateert uit 1682. Het uurwerk draagt de initialen D.I.V., die doorgaans als die van Dirck worden gelezen, maar ook de naam van zijn oom Kornelis. Die combinatie heeft onderzoekers aan het denken gezet. Werkten oom en neef samen, was Dirck nog in opleiding of hebben de opschriften een andere achtergrond? De klok geeft ons geen sluitend antwoord. Zij laat vooral zien hoe nauw hun namen in deze vroege fase van de Zaanse uurwerkgeschiedenis met elkaar verbonden waren.
Bij een klok uit 1687 is Dircks eigen signatuur veel duidelijker. Op het uurwerk staat: ‘By DIRCK IACOBz. Volger op Wormerveer 1687’. Met die woorden verbond hij zijn naam aan zijn werk. Voor de eerste eigenaar was het een aanduiding van de maker; voor ons is het een rechtstreekse ontmoeting met een man van wie verder maar weinig persoonlijke woorden bewaard zijn gebleven.
De rijk uitgevoerde klok uit 1687
De klok uit 1687 is een rijk uitgevoerd Zaanse huisuurwerk met onder meer een datumvenster. Het is het soort voorwerp waarin technische vaardigheid en zorg voor het uiterlijk samenkomen. Een fraaie klok aan de muur was in de zeventiende eeuw niet alleen praktisch, maar kon ook iets vertellen over de smaak en de welstand van de eigenaar. Wie zo’n uurwerk aanschafte, koos een voorwerp dat dagelijks gezien en gehoord werd.
Achter de sierlijke buitenkant moest het mechanisme ondertussen nauwkeurig blijven werken. De kracht van het gewicht ging via raderen en assen naar de wijzers, terwijl de gangregeling de beweging in regelmatige stappen verdeelde. Een mooi gemaakte kast kon bewondering wekken, maar zonder betrouwbaar binnenwerk zou de klok haar belangrijkste taak niet vervullen. Juist de combinatie van beide kanten maakt de bewaard gebleven klokken van Dirck zo waardevol.
In hetzelfde jaar waarin hij en Guurtje hun testament lieten opmaken, kon Dirck dus ook een bijzonder uurwerk met zijn eigen naam afleveren. Zo vallen zijn gezinsleven en zijn werk als zelfstandige uurwerkmaker in de bronnen voor even samen.
Deze klok kunt u bewonderen in het Museum Zaanse Tijd te Zaandam.
Een torenuurwerk voor Durgerdam (1690)
In 1690 kreeg Dircks werk een andere schaal. In Durgerdam, een dorp aan het IJ bij Amsterdam, kwam een groot torenuurwerk van zijn hand. Het mechanisme wordt verbonden met de historische Kapel aan de Durgerdammerdijk 101, een gebouw dat na een brand in 1687 was herbouwd en door de eeuwen heen verschillende functies vervulde. Het deed onder meer dienst als kerkelijke ruimte, raadhuis en school. Daardoor is te begrijpen waarom de ene publicatie spreekt van een school, de andere van een kerktoren en een derde van een raadstoren. Dat de verschillende benamingen bij dezelfde historische plek passen, is aannemelijk; een oorspronkelijke opdrachtakte die de functie in 1690 onomstotelijk vastlegt, kennen we niet. Voor Dirck betekende dit werk in ieder geval dat zijn vakmanschap niet alleen in woonkamers, maar ook hoog boven het dagelijks leven van een dorp zichtbaar werd. Het gebouw waarin het uurwerk dienstdeed, veranderde door de eeuwen heen van functie.
Het bewaard gebleven uurwerk is ongeveer 91 cm hoog, 128 cm breed en 110 cm diep. In het ijzeren raderwerk vallen de gevorkte spaken op, een constructiedetail dat ook bij andere oude uurwerken voorkomt. Op een koperen knop staat de inscriptie ‘D.J. Volger 1690’. Dankzij die kleine aanduiding kunnen we het mechanisme rechtstreeks aan Dirck verbinden en nauwkeurig dateren.
Het is het enige torenuurwerk van Dirck dat tot nu toe gedocumenteerd is, maar zeker niet het enige uurwerk dat hij maakte. Juist doordat we ook zijn sierlijke Zaanse wandklokken kennen, laat het Durgerdamse werk zien hoe breed zijn vakmanschap was. Hij kon niet alleen een fijn huisuurwerk vervaardigen, maar ook een veel groter mechanisme bouwen dat een openbare functie vervulde.
Bekijk de video, waarin u het torenuurwerk uit Durgerdam hoort ziet bewegen
Een uurwerk dat bijna verloren ging
In 1913 leek de lange diensttijd van het torenuurwerk ten einde. Het werd in Durgerdam vervangen door een moderner uurwerk van de Amsterdamse firma J.H. Addicks & Zoon. Het oude mechanisme werd gedemonteerd en belandde langs de zeedijk, waar het gemakkelijk als oud ijzer had kunnen verdwijnen. Gelukkig zag J.W.F.H. Donath er meer in dan een hoop afgedankte raderen. Hij redde het uurwerk van de schroothoop en gaf het daarmee, zonder het te weten, een tweede leven.
Daarna begon een lange omzwerving. Het uurwerk kwam onder meer via Alkmaar en Amsterdam terecht bij restaurateur A. Stevens in Den Haag en werd later tentoongesteld in het Goud-, Zilver- en Klokkenmuseum in Schoonhoven. Niet van iedere verhuizing kennen we de datum. Nog in 2016 meldde uurwerkonderzoeker Daan Kerkvliet dat het mechanisme in Amsterdam-Noord stond opgeslagen. Het had inmiddels verschillende bewaarplaatsen gekend, maar de reis was nog niet voorbij.
In maart 2019 keerde Dircks uurwerk terug naar de Zaanstreek, niet naar zijn oude toren in Durgerdam maar naar Museum Zaanse Tijd op de Zaanse Schans. Het was hersteld en liep weer. Op 28 maart opende wethouder Sanna Munnikendam daar de tentoonstelling Zaanse Meesters door het oude mechanisme in werking te stellen. Meer dan drie eeuwen nadat Dirck zijn naam op een koperen knop had aangebracht, kwamen zijn raderen opnieuw in beweging. De mensen voor wie hij het uurwerk maakte, waren allang verdwenen, maar zijn werk liet zich nog altijd horen.
De klok uit 1692: Geloof, Hoop en Liefde
Twee jaar na het torenuurwerk van Durgerdam vinden we Dircks naam opnieuw op een Zaanse klok. Dit exemplaar uit 1692 draagt de signatuur ‘By DIRCK IACOBSz. Volger op Wormerveer’. Op het rijk versierde belhek zijn Geloof, Hoop en Liefde afgebeeld, drie christelijke deugden die in de zeventiende eeuw een vertrouwde plaats hadden in de beeldtaal. Volgens Aten en Van Leeuwen staat/stond daartussen bovendien het wapen van Wormerveer. Daarmee draagt de klok niet alleen de naam van haar maker, maar ook een herkenbaar teken van de plaats waar hij woonde en werkte.
De voorstelling past bij een voorwerp dat iedere dag het verstrijken van de tijd zichtbaar maakte. Tegelijk moeten we voorzichtig blijven met de betekenis ervan: we weten niet of Dirck de versiering zelf koos, of dat een opdrachtgever of een andere ambachtsman daarin een rol speelde. De klok laat vooral zien hoe techniek, smaak en symboliek in één kostbaar huisuurwerk samenkwamen.
Voor zijn levensverhaal is vooral het jaartal van belang. In 1692 werkte Dirck nog als uurwerkmaker en leverde hij een fraai gesigneerd exemplaar af. Enkele jaren later was hij overleden. De klok behoort daardoor tot de laatste tastbare werken die we met zekerheid in zijn leven kunnen plaatsen.
Deze klok kunt u bewonderen in het Museum Zaanse Tijd te Zaandam.
Een vroeg overlijden en twee jonge kinderen
Lange tijd leek het alsof we over het einde van Dircks leven nauwelijks meer konden zeggen dan dat hij vóór 1703 was gestorven. In dat jaar duiken zijn kinderen namelijk op in stukken rond een familie-erfenis. Maar een oudere historische publicatie over papiermolen De Oude Voorn brengt ons dichter bij het moment waarop Guurtje alleen achterbleef.
H. Voorn vermeldde in 1956 dat Guurtje Claas op 15 maart 1695 het vaderlijk erfdeel vastlegde van haar kinderen uit het huwelijk met Dirck. De oudste, Aaltje, was toen zeven jaar; haar broertje Dirk was twee. Samen kregen zij 700 gulden als erfdeel van hun overleden vader. Het ging dus om één gezamenlijk bedrag, niet om 700 gulden voor ieder kind. Uit deze vermelding blijkt dat Dirck vóór 15 maart 1695 moet zijn gestorven. Zijn precieze sterfdatum kennen we nog altijd niet.
Ineens krijgt het testament uit 1687 een andere lading. Toen verschenen Dirck en Guurtje samen bij de notaris om afspraken te maken over hun toekomst. Acht jaar later was Guurtje opnieuw bezig de gevolgen van een overlijden op papier te regelen, ditmaal voor twee kleine kinderen. We weten niet hoe zij dat verlies beleefde, maar de zakelijke regels van het archief laten wel zien welke verantwoordelijkheid zij op zich moest nemen.
Als Dirck inderdaad rond 1658 werd geboren, was hij bij zijn overlijden nog geen veertig jaar oud. Het blijft een geschat geboortejaar, maar ook zonder exacte leeftijd staat vast dat zijn loopbaan kort was. In betrekkelijk weinig jaren had hij een huis gekocht, een gezin gesticht en uurwerken gemaakt die eeuwen later nog worden bestudeerd.
Guurtje, Pieter Roos en de toekomst van het gezin
Na Dircks overlijden moest Guurtje haar leven met twee jonge kinderen opnieuw vormgeven. Later trouwde zij met Pieter Pietersz. Roos; wanneer dat tweede huwelijk precies plaatsvond, kunnen we uit de beschikbare gegevens niet vaststellen. De naam van haar nieuwe echtgenoot duikt zo op naast die van Dirck, maar over het dagelijkse leven van dit samengestelde gezin vertellen de bronnen ons weinig.
Wel zien we hoe familieleden de belangen van Aaltje en Dirk bleven behartigen. In 1703 trad Claas Cornelisz. Groot op als hun voogd. Hij was getrouwd met Dircks zus Maartje en kende de familie dus van dichtbij. De afspraken rond papiermolen De Oude Voorn hadden te maken met rechten die via hun grootmoeder Grietje Gerrits liepen. Die rechten moeten we onderscheiden van de erfgenamen die hun stiefgrootvader later in zijn eigen testament aanwees.
Jacob Pietersz. Schoenmaker en de belangen in De Oude Voorn
Bij deze familiegeschiedenis komt een naam voor die gemakkelijk tot verwarring kan leiden: Jacob Pietersz. Schoenmaker. Hij was niet Dircks vader, maar diens stiefvader. Nadat Jacob Michielsz. Volger was overleden, trouwde Dircks moeder Grietje Gerrits met Schoenmaker. Een verrassend detail: volgens H. Voorn was Jacob Pietersz. leraar bij de Doopsgezinde Gemeente van Wormerveer.
De geschiedenis van zijn huwelijken en de molenaandelen laat zien hoe zorgvuldig we de familieverhoudingen moeten volgen. Op 15 april 1692 maakten Schoenmaker en Grietje Gerrits een testament. Na Grietjes overlijden legde de inmiddels weduwnaar geworden Schoenmaker op 18 juli 1695 huwelijkse voorwaarden vast met Aagte Cornelis. Op 15 april 1703 zat hij vervolgens zelf bij een familieoverleg over toekomstige rechten in papiermolen De Oude Voorn. Er was dus geen sprake van de afwikkeling van zijn nalatenschap: Schoenmaker leefde nog. De besprekingen betroffen onder meer 3/16 aandelen in de molen, met een toekomstige overnameprijs van 900 gulden per zestiende aandeel. Zo kreeg de familie een concrete regeling voor bezit dat verschillende takken met elkaar verbond.
Schoenmaker maakte op 6 november 1706 opnieuw een testament en op 17 december van dat jaar werden de afspraken over de molenaandelen bekrachtigd. Volgens Voorn overleed hij kort daarna; een precieze sterfdatum kunnen we niet vaststellen. In zijn testament wees hij de kinderen van zijn drie overleden broers Pieter, Jan en Dirk als erfgenamen aan. Dat betekent niet dat Dircks kinderen zijn hele nalatenschap erfden: hun belangen via Grietje Gerrits en De Oude Voorn vormden een afzonderlijk verhaal. Een aantekening van 17 mei 1707 laat zien dat de regeling toen nog doorwerkte. Zo brengt één familienaam ons van de doopsgezinde gemeente naar de notaris en uiteindelijk weer naar de papiermolen aan de Zaan.
De verschillende akten laten zien hoe lang zulke familieafspraken konden doorwerken. Dirck was toen al jaren overleden, maar via zijn kinderen, hun voogd en de belangen in De Oude Voorn bleef zijn familie deel uitmaken van het economische leven aan de Zaan.
Het vakmanschap achter de Zaanse klok
Wie naar een oude Zaanse klok kijkt, ziet meestal eerst de sierlijke kast, het belhek en de wijzerplaat. Pas daarna valt op hoeveel nauwkeurig werk er in het mechanisme schuilgaat. In Dircks tijd bestond er geen elektrische aandrijving en kon geen elektronisch onderdeel een onnauwkeurig gemaakt rad corrigeren. De uurwerkmaker moest de beweging van gewicht, assen en tandwielen zo op elkaar afstemmen dat de klok dag na dag betrouwbaar bleef lopen.
Dirck beheerste dat werk op verschillende schalen. Zijn rijk uitgevoerde huisuurwerken tonen hoe techniek en vormgeving samen konden gaan, terwijl het torenuurwerk van Durgerdam een veel zwaardere constructie vereiste. Zijn naam op die uiteenlopende mechanismen laat zien dat hij niet uitsluitend in de schaduw van zijn oom Kornelis werkte. Hij had zich een eigen plaats als maker verworven.
We kennen niet de gezichten van zijn klanten en weten niet hoe het in zijn werkplaats klonk wanneer hij aan een rad vijlde. Maar de bewaard gebleven uurwerken geven ons iets dat geen beschrijving kan vervangen: het resultaat van zijn handen. In een tijd waarin zo veel gebruiksvoorwerpen verdwenen zijn, is dat een bijzonder direct contact met een ambachtsman uit de zeventiende eeuw.
De nalatenschap van Dirck Jacobsz. Volger
Het Wormerveer van Dirck Jacobsz. Volger bestaat niet meer zoals hij het kende. De Zaanweg heeft een ander aanzien gekregen, de papierindustrie veranderde ingrijpend en de familieleden die ooit bij De Oude Voorn betrokken waren, zijn al eeuwen geleden gestorven. Toch zijn enkele sporen van zijn leven opmerkelijk goed bewaard gebleven: een huis dat we op de huidige kaart kunnen plaatsen, een testament met zijn beroep, de namen en leeftijden van zijn kinderen en vooral de klokken waarop hij zijn naam achterliet.
Die gegevens vertellen samen meer dan een reeks jaartallen. Ze laten een man zien die opgroeide tussen ondernemende families, een eigen bestaan aan de Zaan opbouwde, trouwde met Guurtje en zijn vak met zichtbaar succes uitoefende. Zijn leven eindigde vroeg, maar de gevolgen daarvan zijn nog terug te vinden in de zorg die voor Aaltje en Dirk werd vastgelegd.
Misschien is dat wel het bijzondere van de geschiedenis van de Zaanse klok. We bewonderen de uurwerken om hun techniek en hun schoonheid, maar achter elk mechanisme stond iemand met een huis, familie en dagelijkse zorgen. Bij Dirck Jacobsz. Volger kunnen we die mens achter het werk nog enigszins leren kennen. Ruim drie eeuwen later staat zijn naam niet alleen in oude papieren, maar ook nog altijd op het ijzer en messing dat hij tot leven bracht. We hebben hem opnieuw een stem in de geschiedenis gegeven.
We hopen dat u met plezier kennis hebt gemaakt met Dirck en de wereld waarin hij leefde. Wie meer wil weten over de vroege Zaanse uurwerkmakers, kan ook het bijzondere levensverhaal van zijn oom Kornelis Michielsz. Volger lezen.
Wij willen de Zaanse geschiedenis levend houden. Niet alleen door de klokken te laten spreken, maar vooral door de mensen achter de wijzers opnieuw een stem te geven.
Uw volgende stap in de tijd
Dirck Jacobsz. Volger – klokkenmaker uit Tijdvak 2
Dirck Jacobsz. Volger behoorde tot de vroege generatie Zaanse klokkenmakers die het ambacht in Wormerveer verder ontwikkelden. Als neef van pionier Kornelis Michielsz. Volger maakte hij deel uit van een familie waarin ondernemerschap en vakmanschap nauw verweven waren. Zijn bijzondere uurwerken, waaronder het torenuurwerk voor Durgerdam uit 1690, tonen zijn betekenis voor de Zaanse uurwerkmakerij.
Wilt u meer weten over zijn tijdgenoten en de wereld waarin zij werkten? Lees dan Tijdvak 2 – De gouden bloeiperiode (1685–1720).
Verder lezen over Zaanse klokken en klokkenmakers
Dit artikel maakt deel uit van ons historische onderzoek naar de Zaanse klok, haar makers en de ontwikkeling van het uurwerkmakersambacht in de Zaanstreek.
Ontdek de complete Zaanse klok-serie, waarin de geschiedenis van de Zaanse uurwerkmakerij aan de hand van vier historische tijdvakken wordt verteld.
Maak kennis met de pioniers, bijzondere klokkenmakersfamilies en opeenvolgende generaties uurwerkmakers die de ontwikkeling van de Zaanse klok hebben bepaald.
Zaanse klok reparatie en onderhoud
Bent u benieuwd hoe een antieke Zaanse klok vakkundig wordt gerepareerd of gerestaureerd? Bekijk dan ons reparatieverslag van een Zaanse klok, waarin u een kijkje krijgt in onze werkplaats in Alkmaar.
Heeft uw eigen Zaanse klok onderhoud of reparatie nodig? Bekijk dan onze contactgegevens.
Heeft uw eigen Zaanse klok onderhoud of reparatie nodig?
Loopt uw antieke of moderne Zaanse klok stroef of staat het uurwerk stil? In onze werkplaats herstellen wij uw uurwerk met passie en vakkennis.
- Kom gerust langs: Neem uw klok mee naar onze winkel aan de Koningsstraat 17 in Alkmaar voor een vakkundige inspectie en een vrijblijvende prijsopgave. De deur staat altijd voor u open!
- Direct reparatie-advies? Voor vragen over reparaties en onderhoud kunt u binnen de openingstijden bellen naar 072-5122101. Of bekijk direct de route op onze contactpagina.
⚠️ Historisch onderzoek en persoonlijk contact – een korte toelichting
Levend historisch onderzoek
Deze serie over antieke klokken vormt een voortdurend groeiend digitaal naslagwerk. Historisch onderzoek staat nooit stil. Wanneer nieuwe archiefstukken, feiten of inzichten beschikbaar komen, vullen wij onze artikelen aan en verfijnen wij waar nodig de bestaande informatie.
Wij streven naar een zo betrouwbaar en zorgvuldig mogelijk historisch overzicht en nodigen u van harte uit om de verhalen, klokkenmakers en hun bijzondere uurwerken te ontdekken.
Focus in de werkplaats
Het repareren en restaureren van antieke uurwerken vraagt tijd, precisie en volledige concentratie. Om onze aandacht aan het werk in de werkplaats te kunnen blijven besteden, kunnen wij helaas niet telefonisch of per e-mail ingaan op algemene historische vragen, verzoeken om aanvullende informatie of waarde-indicaties.
Onze telefonische bereikbaarheid is daarom bestemd voor concrete reparatieaanvragen en vragen over lopende opdrachten.
Vrijblijvend advies in de winkel
Heeft u vragen over het onderhoud of de reparatie van uw eigen klok? Dan bent u met uw uurwerk van harte welkom in onze winkel in Alkmaar.
Aan de hand van de klok zelf kunnen wij de technische staat beoordelen en u vrijblijvend een deskundig advies en een prijsopgave voor eventuele werkzaamheden geven.