Restauratie David Carré klok: een Amsterdams staand horloge, gemaakt in Alkmaar
David Carré was een prominente 18e-eeuwse Franse meester-uurwerkmaker die zich in mei 1727 in Alkmaar vestigde. Van 1729 tot 1744 woonde en werkte hij aan de Langestraat 40. Carré stond destijds bekend om zijn hoogwaardige vakmanschap en zijn zeer modieuze uurwerken, die hij steevast signeerde met “Davit Carré Alkmaar”.
David (ook wel: Davit) Carré was een Franse horlogemaker, oorspronkelijk afkomstig uit Dieppe (Normandië) en hij bracht de verfijnde Franse technieken mee naar Nederland. Hij blonk uit in het maken van zilveren zakhorloges en de destijds zeer modieuze Amsterdamse staande horloges. Dit specifieke uurwerk dat ik mag restaureren is een prachtig voorbeeld van een Amsterdams staand horloge uit de periode van ongeveer 1730 – 1735. In deze tijd was het mode om de vier jaargetijden op de wijzerplaat te plaatsen, bijvoorbeeld door middel van verfijnde ornamenten. Ook was de kast nog in een karakteristieke, vierkante buikvorm uitgevoerd.
Omdat Carré’s Alkmaarse productieperiode relatief kort is geweest zijn zijn overgebleven klokken vandaag de dag extreem schaars. Naast dit staande horloge bewaart onder andere het Stedelijk Museum Alkmaar nog een zilveren zakhorloge van zijn hand.
Dat de signering op de wijzerplaat dit fraaie stuk vakmanschap onomstotelijk toeschrijft aan Davit Carré uit Alkmaar, maakt het voor mij — als hedendaags uurwerkhersteller uit diezelfde stad — extra bijzonder. Het vormt een tastbare, historische verbinding met een stadsgenoot en grootmeester uit ons gedeelde ambacht.
Hoe David Carré destijds als Franse immigrant exact in Alkmaar terechtkwam, is prachtig gedocumenteerd en kunt u lezen in dit artikel over de immigranten van toen van het Regionaal Archief Alkmaar.
Ik vind het prachtig dat dit specifieke uurwerk zich nog altijd in ons eigen Alkmaar bevindt en wel in een heus museumhuis: Museumhuys Auerhaen. Op deze unieke plek krijgt dit bijzondere exemplaar de aandacht en de liefde die het zo rijkelijk verdient.
Een zeldzame David Carré klok wordt gerestaureerd
De eerste inspectie in de werkplaats
De restauratie begon toen de eigenaar het uurwerk probleemloos uit de kast haalde en meenam naar mijn werkplaats. Gelukkig verkeerde de met wortelnoten gefineerde kast in prima staat; hier hoefde niets aan te gebeuren. De wijzerplaatplank zat nog vast met de originele, gesmede nagels, welke gelukkig makkelijk losgingen.
Het uurwerk zelf was er helaas erger aan toe. Een groot pluspunt was dat er in het verleden nooit mee was gerommeld — iets wat we helaas te vaak zien — maar de lagers waren op het eerste gezicht al ernstig versleten.
De techniek: Een Amsterdams staand horloge
Dit uurwerk is gebouwd naar Amsterdams voorbeeld en voorzien van een complex repetitieslagwerk. Dit betekent dat het uurwerk op de hele uren het vol aantal slagen slaat op een grote bel, en op de halve uren ditzelfde aantal herhaalt op een kleinere bel (Dutch striking). Daarnaast is de klok uitgerust met een datumaanduiding, een maanstand en een ingebouwde wekkerfunctie.
Het wekkermechanisme werkt trouwens op basis van een spillegang. Het uurwerk heeft twee gewichten aan katrollen, aangedreven door snaren van schapendarm die op sporen liggen. Na het opwinden loopt de klok ongeveer 7 à 8 dagen. Het aantal slagen wordt geregeld via een trappenschijf (zaagslagwerk): hoe later het is, hoe dieper de zaag valt, waardoor het uurwerk meer stappen maakt voor het juiste aantal slagen.
De secondewijzer is direct op het ankerrad geplaatst. Omdat het hier gaat om een haakgang/ankergang, ziet u de secondewijzer bij het vooruitgaan telkens een fractie terugvallen. Dit type mechanisme staat ook wel bekend als een “terugwerkende gang”. De aandrijving van de maanstand en de datumverzetting wordt aangestuurd via een extra rad aan de wijzerplaatzijde.
Dutch striking in achttiende eeuws uurwerk van David Carré te Alkmaar
Hoor de hamers slaan op de bellen van dit schitterende achttiende eeuwse uruwerk
Tappen en lagers nazien en polijsten
Bij een restauratie controleer ik altijd nauwkeurig hoe alle ingrijpingen werken en waarom ze zo zijn geconstrueerd. Elk historisch uurwerk is immers uniek. Voordat het uurwerk uit elkaar wordt gehaald, worden alle onderdelen grondig voorgereinigd.
Vervolgens zijn alle tappen nagezien en gepolijst. Gelukkig beschikken we tegenwoordig over fantastisch gereedschap om dit historische werk te ondersteunen. Omdat dit uurwerk cilindrisch gevormde tappen heeft, kon ik mijn Rollimat-machine gebruiken. Dit apparaat zorgt voor een perfect glad en spiegelend polijstresultaat. Voor de dikkere tappen heb ik de draaibank ingezet.
Pas na het polijsten van de tappen worden de nieuwe lagers vervaardigd. Hiervoor gebruik ik een messing legering die qua taaiheid, hardheid en kleur vrijwel identiek is aan het 18e-eeuwse origineel. Als restaurateur is het de sport om zo min mogelijk origineel materiaal weg te halen bij het plaatsen van een nieuw lager (verbussen). De slijtage van het oorspronkelijke lagergat wordt eerst nauwkeurig tegen de slijtrichting in teruggevijld, zodat het oorspronkelijke centrum (het hart) weer exact op de juiste plek komt te liggen.
Nadat het nieuwe lager is geplaatst, ruim ik het gat op maat zodat de tap er met exact de juiste speling in past. Rad voor rad wordt de ingrijping tussen de samenwerkende raderen getest, evenals de axiale speling (de hoogtelucht). Dit herhaal ik totdat het gehele raderwerk weer soepel en probleemloos draait voor de komende decennia.
Het anker verzolen en de afwerking
Het anker was in dit geval aan beide zijden flink ingesleten op de palletten. Om dit vakkundig te herstellen, worden de wrijvingsvlakken eerst zo vlak gevijld dat het slijtspoor volledig verdwenen is. Vervolgens soldeer ik met zachtsoldeer een nieuw plaatje gehard staal op het vlak, met exact de dikte van het weggevijlde materiaal. Dit proces noemen we ‘verzolen’. Ik kies bewust voor zachtsoldeer omdat de lage smelttemperatuur voorkomt dat het staal ontlaat (zacht wordt), waardoor het herstelde vlak zijn hardheid behoudt en niet opnieuw snel inslijt.
Na het verzolen wordt het overtollige vloeimiddel grondig afgespoeld, waarna het anker nauwkeurig wordt afgewerkt en hoogglans gepolijst. Dankzij deze nauwkeurige methode is het afstellen van de gang daarna een fluitje van een cent. Tot slot zijn alle pennen van de lichters weer netjes rechtgezet, zodat alle functies op de wijzerplaat weer feilloos synchroon lopen.
Schoonmaken, trommelen en proeflopen
Na de mechanische herstellingen worden alle onderdelen die hiertegen bestand zijn getrommeld. Dit is een geliefde techniek onder restaurateurs: de onderdelen draaien rond in een bak met stalen kogels. Dit polijst het metaal zonder materiaal weg te nemen. Het metaaloppervlak wordt hierbij licht ingedrukt (gebruneerd), wat resulteert in een prachtige, verdichte en duurzame glans.
Hierna is het uurwerk volledig gemonteerd, waarbij er scherp is gelet op de juiste diepte van de ingrijpingen — wat essentieel is voor een betrouwbaar slagwerk. Alle draaiende delen zijn gesmeerd met hoogwaardige, specifieke oliën en vetten. Nadat alle functies (loopt de maanstand soepel mee, verzet de datumring correct, etc.?) handmatig waren gecontroleerd, heeft het uurwerk geruime tijd proefgelopen op de testbok.
Terug in de kast: "Die blijft in Alkmaar"
Nadat het uurwerk de testfase glansrijk had doorstaan, mocht het weer naar huis. Het uurwerk is teruggeplaatst in haar vertrouwde wortelnoten kast en kan er – mits het uurwerk periodiek vakkundig wordt onderhouden – weer voor vele decennia tegenaan.
Nadat ik van Museumhuys Auerhaen de opdracht voor deze restauratie kreeg, voorzag kunsthistoricus de heer Harold D.E. Bos mij van waardevolle historische achtergrondinformatie. Na de succesvolle afronding gaf de heer Bos tevens een prachtige presentatie over deze klok voor de leden van de Federatie Klokkenvrienden. Een jaar later werd, met het officieel aanslingeren van dit gerestaureerde ‘staand Alkmaars Horloge’, de officiële status van het Museumhuys ingeluid.
De heer Bos schreef over dit project tevens het artikel ‘Die blijft in Alkmaar’ voor het Tijdschrift (19/1) van de Federatie Klokkenvrienden. Begin maart 2019 bereikte mij helaas het droevige bericht dat Harold Bos is overleden.
Dit verslag, en het feilloos tikken van de Carré-klok, blijft een blijvende herinnering aan zijn passie voor dit Alkmaarse erfgoed. Zo heeft deze bijzondere klok zijn definitieve thuis gevonden in Museumhuys Auerhaen, de plek waar dit stuk Alkmaarse geschiedenis alle liefde en aandacht krijgt die het verdient.
Dit artikel werd geschreven door wijlen kunsthistoricus Harold D.E. Bos en werd geplaatst in Tijdschrift 19/1 (Federatie Klokkenvrienden).
die blijft
in alkmaar
Uw antieke uurwerk professioneel laten onderhouden?
Heeft u een antieke klok of meer moderne klok en merkt u dat het uurwerk onregelmatig loopt of zwaarder opwindt? Is het uurwerk weer aan een professionele onderhoudsbeurt toe? Of het nu gaat om het herstellen van een Alkmaars of Amsterdams staand horloge, een specifieke Friese klok of Zaanse klok, wij zorgen met vakmanschap dat uw dierbare klok weer vakkundig wordt gerestaureerd/gerepareerd. Kom gerust langs in onze winkel in Alkmaar of neem direct contact op voor een vrijblijvende prijsopgave.
