Een bijzonder echappement in de Zaanse zaagklok van Kornelis Volger uit 1678
Sommige antieke klokken zijn bijzonder vanwege hun fraaie kast of wijzerplaat. Bij andere uurwerken schuilt het meest opmerkelijke juist in het mechanisme. Dat laatste geldt zeker voor de zaagklok die de Wormerveerse uurwerkmaker Kornelis Michielsz. Volger in 1678 vervaardigde. Deze uitzonderlijke klok wordt niet aangedreven door een gebruikelijk hangend gewicht, maar door het gewicht van het uurwerk zelf. Bovendien bevat zij een zeldzaam echappement dat bekendstaat als de mollengang of molsklauwgang.
In de internationale uurwerkliteratuur wordt deze constructie aangeduid met de Franse naam patte de taupe, letterlijk vertaald als mollenpoot of molsklauw. Het is een merkwaardige naam voor een verfijnd stukje mechanische techniek, maar juist de vorm en samenwerking van de bewegende onderdelen maken deze gang zo interessant.
De mollengang brengt ons terug naar een periode waarin uurwerkmakers voortdurend experimenteerden met manieren om klokken regelmatiger te laten lopen. Om te begrijpen waarom Volgers uurwerk zo bijzonder is, kijken we eerst naar de werking van het echappement, vervolgens naar de historische achtergrond en naar de Europese uurwerkmakers die zich met hetzelfde technische vraagstuk bezighielden.
Wat is een mollengang of patte de taupe?
Een mollengang is een bijzonder type echappement, het onderdeel van een mechanische klok dat de beweging van het raderwerk regelt. Het echappement wordt in het Nederlands ook wel de gang genoemd. Vandaar de benamingen mollengang, molsklauwgang en soms molsgang.
Een mechanische klok krijgt haar aandrijfkracht van een gewicht of een opgewonden veer. Via het raderwerk wordt deze kracht overgebracht naar de wijzers. Zonder een regelmechanisme zouden de raderen echter veel te snel draaien en zou de beschikbare energie in korte tijd worden verbruikt. Het echappement voorkomt dat door het laatste rad van het gaande werk, het ontsnappingsrad, telkens slechts een beperkte beweging toe te staan.
Bij de patte de taupe gebeurt dat met twee samenwerkende bewegende delen. Deze zijn mechanisch met elkaar verbonden en bewegen in tegengestelde richting. Terwijl het ene deel door een tand van het ontsnappingsrad wordt weggeduwd, komt het andere in positie om de volgende tand op te vangen. Zo ontstaat een afwisselende beweging die het raderwerk gecontroleerd laat verlopen.
De historische Franse benaming is bijzonder waardevol, omdat zij in oude technische beschrijvingen letterlijk terug te vinden is. In de achttiende-eeuwse Encyclopédie van Diderot en d’Alembert wordt het échappement à patte de taupe beschreven als een oude constructie met twee in elkaar grijpende tandwielsegmenten. Aan de bijbehorende assen bevinden zich paletten die beurtelings door het ontsnappingsrad worden bewogen.
Die beschrijving maakt duidelijk dat de mollengang een eigen mechanisch principe heeft. Het is niet alleen een opvallende naam voor een gewoon echappement, maar een specifieke manier om de beweging van een uurwerk te regelen.
Hoe werkt de molsklauwgang?
Om de werking van de molsklauwgang te begrijpen, helpt het om naar de samenwerking tussen het ontsnappingsrad en de twee paletten te kijken. Een palet is het onderdeel dat contact maakt met de tanden van het ontsnappingsrad en daarmee de beweging ervan beïnvloedt.
In de historische uitvoering van de patte de taupe zijn de twee paletten verbonden met afzonderlijke assen. Op die assen bevinden zich tandwielsegmenten die in elkaar grijpen. Wanneer een tand van het ontsnappingsrad tegen het ene palet drukt, draait de bijbehorende as een klein stukje. Door de onderlinge vertanding draait de tweede as tegelijkertijd in tegengestelde richting. Daardoor komt het andere palet klaar te staan om de volgende tand op te vangen.
Dit proces herhaalt zich voortdurend. De beweging van het ene onderdeel bepaalt dus mede de positie van het andere. Het ontsnappingsrad kan niet onbeperkt doordraaien, maar wordt telkens opnieuw in zijn beweging beïnvloed.
Het bijzondere zit vooral in die onderlinge koppeling. Bij veel bekende echappementen denkt men aan één spil of anker dat heen en weer beweegt. Bij de mollengang zijn het twee afzonderlijke, maar met elkaar verbonden delen die samen de regelende beweging tot stand brengen.
De Franse Encyclopédie behandelt deze constructie binnen de geschiedenis van het zogenoemde échappement à deux verges, een echappement met twee assen. Daarmee beschikken we over een historische technische beschrijving die helpt om de werking van dit zeldzame mechanisme te begrijpen.
De mollengang in de zaagklok van Kornelis Volger uit 1678
Een bijzonder Nederlands voorbeeld van deze techniek vinden we in de zaagklok van Kornelis Michielsz. Volger, vervaardigd in Wormerveer in 1678. Het uurwerk behoort tegenwoordig tot de collectie van Museum Zaanse Tijd.
De klok is niet alleen vanwege haar mollengang opmerkelijk. Ook de aandrijving wijkt sterk af van die van een gewone gewichtsklok. Bij Volgers constructie vormt het gehele uurwerk zelf het aandrijvende gewicht. Het ongeveer elf kilogram zware mechanisme beweegt langzaam naar beneden langs twee verticale tandheugels, waarvan de tanden in het raderwerk grijpen. Na ongeveer twaalf uur moet het uurwerk weer omhoog worden gebracht. Deze bijzondere constructie wordt door Museum Zaanse Tijd beschreven als een klok op dubbele zaag.
De zaagaandrijving en de mollengang vervullen daarbij twee verschillende functies. De aandrijving levert de energie waarmee de klok kan lopen. Het echappement zorgt ervoor dat die energie niet ongecontroleerd wordt afgegeven, maar in een geregeld tempo door het uurwerk wordt verwerkt.
Ook de overige uitvoering verdient aandacht. De messing klok heeft een secondewijzer, een datumaanwijzing en een karakteristieke uurklopper: een bewegend figuurtje dat de uren en halve uren op bellen aangeeft. In één uurwerk komen zo verschillende technische en ambachtelijke bijzonderheden samen.
Wie meer wil weten over de maker, zijn leven en zijn betekenis voor de vroege Zaanse uurwerkmakerij, kan verder lezen op mijn afzonderlijke pagina over Kornelis Volger. Hier richten we ons vooral op de uitzonderlijke techniek die hij in zijn zaagklok toepaste.
De zaagklok van Kornelis Volger in beweging
In het onderstaande filmpje is de bijzondere zaagklok van Kornelis Volger van dichtbij te bekijken. Het laat zien hoe uitzonderlijk dit Zaanse uurwerk uit 1678 is en brengt de verfijnde techniek achter de klok tot leven.
De historische achtergrond van de patte de taupe
De geschiedenis van de mollengang reikt verder terug dan de Zaanse klok uit 1678. Het precieze ontstaan van de constructie is moeilijk vast te stellen, maar uit de Franse uurwerkliteratuur blijkt dat de patte de taupe tot een oudere familie van echappementen behoort.
Dat is vooral interessant omdat uurwerkmakers in de zestiende en zeventiende eeuw voor een groot technisch probleem stonden. Zij konden indrukwekkende raderwerken, astronomische instrumenten en ingewikkelde klokken bouwen, maar de regelmaat waarmee een uurwerk liep bleef een voortdurende uitdaging. De aandrijfkracht veranderde, onderdelen veroorzaakten wrijving en kleine afwijkingen in de constructie konden invloed hebben op de tijdmeting.
Daarom ontstonden in verschillende Europese werkplaatsen uiteenlopende oplossingen. Sommige uurwerkmakers verbeterden bestaande spillegangen, anderen experimenteerden met gekoppelde bewegende delen of met systemen die de aandrijfkracht gelijkmatiger overdroegen.
De patte de taupe past binnen die bredere ontwikkeling. Het mechanisme laat zien hoe met twee onderling verbonden paletten een bijzondere regelende beweging kon worden verkregen. Dat het principe later ook in Franse en Duitstalige beschrijvingen voorkomt, maakt duidelijk dat het niet uitsluitend een Zaanse bijzonderheid was, maar deel uitmaakte van een grotere Europese geschiedenis van mechanische uurwerken.
Jost Bürgi en de zoektocht naar nauwkeurige tijdmeting
Een van de interessantste figuren uit die geschiedenis is de Zwitserse uurwerkmaker, instrumentbouwer en wiskundige Jost Bürgi (1552–1632). Vanaf 1579 werkte hij aan het hof van landgraaf Wilhelm IV van Hessen-Kassel, waar astronomie en nauwkeurige tijdmeting een belangrijke plaats innamen. Astronomen moesten tijdsintervallen kunnen meten om hun waarnemingen te vergelijken, en dat stelde hoge eisen aan de uurwerken die zij gebruikten. Bürgi ontwikkelde daarvoor verfijnde mechanische oplossingen, waaronder de beroemde Kreuzschlaghemmung, in het Engels bekend als het cross-beat escapement. Bij deze constructie bewegen twee met elkaar vertande armen in tegengestelde richting. Het is een andere uitvoering dan de Franse patte de taupe, maar de mechanische verwantschap in het gebruik van gekoppelde, tegengesteld bewegende onderdelen maakt een vergelijking interessant. Bürgi combineerde zijn bijzondere gang bovendien met een remontoir, een tussenmechanisme dat de invloed van wisselende aandrijfkracht helpt beperken. Een aan hem toegeschreven precisieklok met Kreuzschlaghemmung en Federremontoire wordt beschreven in de collectiedatabase van Hessen Kassel Heritage. De afbeeldingen van Bürgi’s uurwerken laten goed zien hoe ingewikkeld en vindingrijk deze vroege precisietechniek kon zijn. Ze vormen daarmee een waardevolle aanvulling op het verhaal van de mollengang: beide constructies behoren tot een tijd waarin uurwerkmakers met fijnmechanische middelen probeerden een zo regelmatig mogelijke beweging te bereiken.
Jost Bürgi: Twee van zijn bewaard gebleven meesterwerken
Jost Bürgi vervaardigde zijn bijzondere uurwerken als hofklokkenmaker in Kassel, voor landgraaf Wilhelm IV, en later in Praag, voor keizer Rudolf II. Twee van zijn bewaard gebleven meesterwerken laten zien hoe verfijnd zijn uurwerktechniek was en welke belangrijke plaats de kruisslag daarin innam.
Werking van een cross-beat escapement (kruisslagmechanisme).
De animatie laat zien hoe twee gekoppelde, tegengesteld bewegende armen samenwerken met het ontsnappingsrad. Dit principe vertoont overeenkomsten met de historische mollengang (patte de taupe), maar toont niet het specifieke echappement van Kornelis Volger.
Van vroege echappementen naar de slingerklok
Halverwege de zeventiende eeuw kreeg de ontwikkeling van nauwkeurige klokken een nieuwe impuls door het werk van Christiaan Huygens. In 1656 ontwikkelde hij zijn slingeruurwerk, waarbij de regelmaat van de slingerbeweging werd gebruikt om het tempo van de klok te bepalen.
Dat betekende een belangrijke verandering. Bij oudere constructies werd de regelmaat in sterke mate gezocht in de eigenschappen van de mechanische regelaar en het samenspel met het raderwerk. De slinger bood een andere mogelijkheid, omdat de slingertijd bij kleine uitslagen vooral wordt bepaald door de lengte van de slinger.
Toch bleven bestaande echappementen en andere regelmechanismen nog lange tijd in gebruik. Niet ieder uurwerk had dezelfde functie en niet iedere constructie leende zich voor een slinger. De geschiedenis van de uurwerkmakerij bestaat dan ook niet uit één uitvinding die alle eerdere oplossingen onmiddellijk verving, maar uit een reeks technische ontwikkelingen die elkaar gedeeltelijk overlapten.
Juist daarom is Volgers zaagklok uit 1678 zo interessant. Zij werd gemaakt in een tijd waarin het slingeruurwerk al bekend was, maar laat een geheel andere benadering van de mechanische tijdmeting zien.
Een bijzonder staaltje Zaanse uurwerktechniek
De zeventiende-eeuwse Zaanstreek kende een sterk ontwikkelde ambachtelijke en industriële cultuur. In de vele windmolens werden mechanische overbrengingen gebruikt voor onder meer het zagen van hout en het verwerken van oliehoudende zaden. Raderen, assen, tandingen en andere bewegende constructies waren daardoor vertrouwde onderdelen van het technische landschap.
De zaagklok van Volger past in die wereld van mechanisch vakmanschap, maar onderscheidt zich tegelijkertijd van de meer gebruikelijke Zaanse klokken. De dubbele tandheugelaandrijving is uitzonderlijk, evenals de toepassing van de mollengang. Bovendien laat de afwerking zien hoeveel aandacht de maker aan zowel de technische constructie als het uiterlijk van het uurwerk besteedde.
Het is goed voorstelbaar dat uurwerkmakers in een handelsgebied als de Zaanstreek kennismaakten met buitenlandse technieken via bestaande klokken, vakgenoten, tekeningen of andere contacten. Welke route de kennis van de patte de taupe precies naar Wormerveer heeft gevolgd, is niet bekend. Wat we wel kunnen vaststellen, is dat Volger het mechanisme in 1678 wist toe te passen in een bijzonder eigen ontwerp.
Daarin ligt een belangrijk deel van de historische waarde van zijn klok. Zij toont niet alleen hoe een zeldzaam echappement werkt, maar ook hoe internationale uurwerktechniek een plaats kon krijgen binnen het vakmanschap van een Zaanse werkplaats.
Waarom is de mollengang zo zeldzaam en interessant?
De mollengang behoort niet tot de echappementen die we regelmatig in antieke klokken tegenkomen. Juist daardoor is het voor verzamelaars, uurwerkmakers en liefhebbers van technische geschiedenis een fascinerend onderwerp.
Bij een gebruikelijke antieke klok is de werking van de spillegang of ankergang vaak betrekkelijk gemakkelijk te herkennen. De patte de taupe vraagt wat meer aandacht. De twee samenwerkende paletten en hun onderlinge vertanding maken de constructie ongewoon, terwijl de historische benamingen niet altijd direct duidelijk maken hoe het mechanisme is opgebouwd.
Ook de vergelijking met Bürgi’s Kreuzschlaghemmung is leerzaam. Ze laat zien dat verschillende uurwerkmakers experimenteerden met gekoppelde bewegingen om het ontsnappingsrad te regelen. De overeenkomsten zijn interessant, maar de afzonderlijke constructies verdienen ieder hun eigen technische beschrijving.
Bij de zaagklok van Volger komt daar nog iets bij: de mollengang maakt deel uit van een uurwerk dat ook op het gebied van aandrijving en vormgeving uitzonderlijk is. Daardoor kunnen we de gang niet alleen als los mechanisch principe bestuderen, maar ook als onderdeel van een complete historische klok.
Mollengang, molsklauwgang en patte de taupe: internationale benamingen
Wie informatie zoekt over deze bijzondere gang, komt verschillende benamingen tegen. In het Nederlands worden vooral mollengang, molsklauwgang en molsgang gebruikt. De historische Franse term is échappement à patte de taupe, vaak verkort tot patte de taupe. In Engelstalige beschrijvingen kan men zoeken naar patte de taupe escapement.
Bij onderzoek naar vergelijkbare vroege regelmechanismen zijn daarnaast de Duitse term Kreuzschlaghemmung en de Engelse vertaling cross-beat escapement van belang. Die laatste twee termen verwijzen specifiek naar de constructie die met Jost Bürgi wordt verbonden en zijn daarom niet zonder meer andere namen voor dezelfde mollengang.
De verschillende talen en benamingen laten zien hoe breed de geschiedenis van de Europese uurwerkmakerij is. Een technisch begrip dat in een Frans naslagwerk wordt beschreven, kan herkenbare overeenkomsten vertonen met een Duits-Zwitsers uurwerk en uiteindelijk helpen om een bijzonder mechanisme in een Nederlandse klok beter te begrijpen.
De mollengang van Volger: een klein mechanisme met een bijzonder verhaal
Wie de zaagklok van Kornelis Volger voor het eerst ziet, zal waarschijnlijk vooral de opvallende messing constructie, de dubbele tandheugels en de bewegende uurklopper opmerken. Maar achter die zichtbare bijzonderheden schuilt een minstens zo interessant onderdeel: de mollengang.
De patte de taupe laat zien hoeveel inventiviteit er nodig was om de beweging van een mechanische klok te beheersen. Twee gekoppelde paletten, een ontsnappingsrad en zorgvuldig vervaardigde onderdelen vormen samen een regelmechanisme dat ons terugvoert naar de vroege ontwikkeling van nauwkeurige tijdmeting.
Daarmee verbindt Volgers klok uit 1678 de Zaanse uurwerkgeschiedenis met een veel bredere Europese technische traditie. Van de verfijnde precisieklokken van Jost Bürgi tot de beschrijvingen in de Franse Encyclopédie: telkens keert dezelfde uitdaging terug. Hoe kan een uurwerkmaker een voortdurend beschikbare aandrijfkracht omzetten in een beheerste, regelmatige beweging?
In Wormerveer kreeg die zoektocht een bijzondere vorm in een klok die nog altijd bewondering oproept. Niet alleen vanwege haar uiterlijk of uitzonderlijke aandrijving, maar ook vanwege dat zeldzame mechanisme dat we kennen als de mollengang.
Een bijzonder stukje Zaanse uurwerkgeschiedenis
De zaagklok van Kornelis Volger laat zien hoe bijzonder het vakmanschap in de zeventiende-eeuwse Zaanstreek kon zijn. In dit uurwerk uit 1678 komen een uitzonderlijke aandrijving, een zeldzame mollengang en een verfijnde messing constructie samen. Daarmee is de klok niet alleen een opmerkelijk technisch object, maar ook een tastbaar onderdeel van de vroege Zaanse uurwerkgeschiedenis.
Wie de zaagklok zelf wil bewonderen, kan terecht bij Museum Zaanse Tijd, waar dit bijzondere uurwerk deel uitmaakt van de collectie.
Achter de klok schuilt bovendien het verhaal van een veelzijdige uurwerkmaker. Meer over het leven van Kornelis Volger, zijn dakmolen en zijn andere uurwerken leest u in mijn uitgebreide artikel over klokkenmaker Kornelis Volger.
Wilt u meer ontdekken over de verschillende soorten Zaanse klokken, hun kenmerken en hun geschiedenis? Bekijk dan ook de centrale pagina over de Zaanse klok.
Heeft uw Zaanse klok onderhoud of reparatie nodig?
Heeft u een antieke Zaanse klok, een Warmink, WUBA of een andere mechanische klok die niet meer goed loopt? In onze eigen werkplaats verzorgen wij reparatie en onderhoud van zowel antieke als modernere uurwerken, met aandacht voor het oorspronkelijke mechanisme.
U bent van harte welkom met uw klok in onze winkel aan de Koningsstraat 17 in Alkmaar. We bekijken graag wat er aan de hand is en geven u vrijblijvend een prijsopgave.
Heeft u vooraf een vraag over een reparatie of onderhoud? Bel ons tijdens openingstijden op 072-5122101. Meer informatie over onze winkel en de bereikbaarheid vindt u op onze contactpagina.