De wijzerplaat van de Friese klok

Wist u dat de figuren op een Friese klok geen engeltjes zijn? Ontdek de fascinerende betekenis, de verborgen Griekse goden en de rijke symboliek achter de handgeschilderde wijzerplaat.

De wijzerplaat van de Friese klok: betekenis

Ontdek de betekenis en de verborgen details op de handgeschilderde wijzerplaat van de antieke Friese klok, van de vier seizoenen tot de mechanische maanschijf.

Als u naar de wijzerplaat van een antieke Friese staartklok of stoelklok kijkt, kijkt u naar een uniek kunstwerk. De wijzerplaat was het absolute visitekaartje van de klok en werd met de hand beschilderd door gespecialiseerde meesterschilders (de wizerplaatskilders) uit de Friese uurwerkcentra. Zij werkten nauw samen met de klokkenmakers in Joure, Sneek en Leeuwarden om elke klok een volstrekt uniek gezicht te geven. Geen twee platen zijn exact hetzelfde. Elk landschap, elk figuurtje en elke versiering vertelt een eigen verhaal over de cultuur, het geloof en het dagelijks leven in de achttiende en negentiende eeuw. Als klokkenmaker in Alkmaar leg ik u graag uit hoe u de rijke symboliek op de wijzerplaat ontcijfert.

De opbouw van een Friese wijzerplaat

Een authentieke Friese wijzerplaat is een ingewikkelde compositie van verschillende lagen en materialen. Wie een origineel exemplaar van dichtbij bestudeert, ontdekt de rijke opbouw:

De handgeschilderde basis: De basis bestaat uit een ijzeren plaat die eerst wit werd gegrond. Hierop schilderde de kunstenaar met olieverf prachtige, oer-Hollandse taferelen.
Dikke laag menie: Aan de voorkant glanst de olieverf, maar de achterkant van de ijzeren plaat werd traditiegetrouw bedekt met een dikke laag menie. Dit diende als cruciale bescherming tegen roestvrijvorming door vochtige muren.
De hand van de schilder: De wijzerplaatschilder zette vaak zijn initialen op de achterkant van de plaat in de nog natte menie. Een exacte plaatsnaam of datum werd er helaas zelden bij vermeld.
Loden ornamenten: Rondom de wijzerplaat sieren gegoten loden ornamenten het geheel. Deze versieringen werden beschilderd met felle kleuren of afgewerkt met bladgoud. Veelvoorkomende motieven zijn de iconische leeuwen die het schild van Friesland vasthouden.

De opbouw van de cijferring en de wijzers

De basis van de tijdsaanwijzing wordt gevormd door de grote, witte cijferring. Bij vroege Friese klokken (met name de vroege stoelklokken uit de achttiende eeuw) bevat deze ring vaak alleen Romeinse cijfers voor de uren en ontbreekt een minutenwijzer nog volledig. Men leefde destijds immers in een rustiger tempo, waarbij het op het kwartier nauwkeurig weten van de tijd voldoende was.

Later, met de introductie van het nauwkeurigere ankergang-systeem in de negentiende eeuw, werden ook Arabische cijfers voor de minuten toegevoegd en kreeg de klok twee fijngezaagde, messing of ijzeren wijzers.

De boog van de wijzerplaat: maanstanden en allegorieën

De bovenzijde van de rechthoekige wijzerplaat loopt uit in een sierlijke ronding: de boog. Dit was de uitgelezen plek (voor de schilder) om extra luxe en mechanische functies aan de klok toe te voegen:

De maanschijf: Bij veel Friese staartklokken bevindt zich in de boog een uitgesneden opening waarachter een mechanische maanschijf meedraait. Twee handgeschilderde gezichten van de maan tonen exact de actuele maanfase.
Landschappen en zeegezichten: Als de klok geen mechanische maanstand had, werd de boog gevuld met een prachtig landschap. Denk aan statige Friese stelpboerderijen, drukke handelskades aan de Zuiderzee of herkenbare stadsgezichten.
Politiek en heldendom: In roerige tijden veranderde de boog in een politiek canvas, zoals we zien bij de prenten van Goejanverwellesluis of epische veldslagen zoals de Slag bij Leipzig.

De vier jaargetijden op de Friese klok

De aanwezigheid van de vier jaargetijden op de hoeken van de Friese wijzerplaat is veel meer dan louter decoratie. In de 18e en 19e eeuw was de menselijke belevingswereld nog onlosmakelijk verbonden met de natuur en de oogst. De klok was in de huiskamer een filosofische herinnering aan de cyclus van het menselijk leven en de vergankelijkheid van de aardse tijd.

De wizerplaatskilders kozen vroeger bewust voor afbeeldingen van de bekende Romeinse en Griekse goden. In de vroege periode (tussen 1770 en 1840) schilderden zij deze figuren heel precies en rechtstreeks op de ijzeren plaat. Soms deden ze dit tegen een achtergrond van echt bladgoud, wat de klok een extra rijke uitstraling gaf.

Elk figuur op de hoek van de cijferring vertelt een eigen, diepgaand verhaal:

🌸 Linksboven – Flora (De Lente): De Romeinse godin van de lente en de bloemen (in het Grieks Chloris). Zij staat traditiegetrouw linksboven, de plek waar we beginnen met lezen. Ze staat symbool voor het prille begin, de geboorte en de jeugd. De bloemenkrans in haar hand herinnert de toeschouwer aan de belofte van nieuw leven na een donkere winter.

🌾 Rechtsboven – Ceres (De Zomer): De godin van de akkerbouw en het graan (in het Grieks Demeter). Zij regeerde over de moederliefde en de landbouw, wat haar een van de belangrijkste godheden maakte voor de agrarische Friese bevolking. Gekoppeld aan de zomer staat zij symbool voor de bloei van het leven, de volwassenheid en hard werken. De sikkel en de korenaren in haar hand zijn rechtstreekse verwijzingen naar de oogsttijd.

🍇 Rechtsonder – Dionysus (De Herfst): De god van de wijnbouw, fruitteelt en de feesten (beter bekend als Bacchus). Gekoppeld aan de herfst symboliseert hij de late volwassenheid, de nazomer van het leven en het oogsten van de vruchten van eerdere arbeid. Deze jongeman zit traditioneel op een wijnvat met druiventrossen in zijn hand en aan zijn voeten. Hij herinnert de eigenaar eraan dat het leven niet alleen uit werken (Ceres) bestaat, maar dat er ook ruimte moet zijn voor dankbaarheid en genieten.

🔥 Linksonder – Vesta (De Winter): De Romeinse godin van het haardvuur en de huiselijke haard (Hestia). Als sluitstuk van de cyclus staat zij voor de winter, de ouderdom en de uiteindelijke rust. Soms wordt zij vervangen door een afbeelding van een oude man die zich warmt aan een brandende vuurkorf. Het vuur staat symbool voor de warmte van de familie en de geborgenheid van het thuis wanneer het buiten koud en donker is. Zij sluit hiermee de cirkel van de tijd: het leven is rond.

Het zeldzame alternatief: De vier werelddelen

Hoewel de vier jaargetijden op het merendeel van de Friese klokken pronken, kozen sommige schilders (vaak op bestelling van rijke reders of schippers) voor een heel ander thema: de vier werelddelen. In de hoeken vond men dan allegorische mensfiguren die de destijds bekende continenten symboliseerden: Europa als een koningin met kroon en scepter, Azië in oosterse kledij met een tulband, Afrika met een exotische olifantentooi en Amerika als een inheemse bewoner met een verentooi en pijl-en-boog. Klokken met deze werelddelen zijn uiterst zeldzaam en vertellen het verhaal van de bloeiende Friese zeevaart.

De evolutie naar latoenkoper en messing

Rond het midden van de 19e eeuw veranderde de markt. Door de opkomst van de industrialisatie moesten klokkenmakers sneller kunnen produceren om de concurrentie het hoofd te bieden. De handgeschilderde hoeken maakten vanaf ca. 1850 vaak plaats voor geperste latoenkoperen of messing ornamenten. Dit waren dunne metalen plaatjes waarin de figuren van de vier jaargetijden machinaal waren geperst. Ze werden met kleine pinnetjes gemonteerd en door de klokkenmaker soms subtiel met de hand bijgekleurd om ze toch een levendige uitstraling te geven.

Mechanische maanschijven

Luxe Friese staartklokken waren niet alleen visueel aantrekkelijk, maar ook mechanisch grensverleggend. Het gaande werk van het uurwerk werd vaak gebruikt om de wijzerplaat letterlijk tot leven te wekken.

De maanfaseschijf: In de halfronde boog bovenaan de klok (de toog) bevindt zich vaak een meedraaiende maanschijf. Deze schijf laat exact de actuele cyclus van de maan zien (van nieuwe maan tot volle maan). De maangezichten werden door de schilders voorzien van karakteristieke, sprekende menselijke gezichten.

De klok op de hier getoonde foto is een prachtig voorbeeld van de samenwerking tussen klokkenmaker en schilder. Het uurwerk werd gemaakt door de bekende klokkenmaker Simon Ruurds Rodenburg uit Sneek (1816-1890). De unieke wijzerplaat werd geschilderd door de kunstenaar Jan Binnerts Tinga. Het toogschilderij biedt ons een schitterende, historisch accurate blik op de iconische Waterpoort te Sneek.

Mode, traditie en bijzondere varianten

De wijzerplaat veranderde door de eeuwen heen mee met de mode, de gelegenheid en de technologische vooruitgang.

De bruidskrans: Op enkele wijzerplaten vinden we rond de cijferring een fraai beschilderde ronde krans van latoenkoper: de bruidskrans. Een klok uitgevoerd met zo’n krans was een kostbaar en hooggewaardeerd geschenk bij een huwelijk. Deze klokken werden vaak uitgevoerd in de elegante Biedermeier-stijl.

Deze Friese staartklok op de grote foto is uitgevoerd in de Biedermeier stijl

De introductie van latoenkoper: Rond 1850 moesten klokkenmakers met de mode mee én de concurrentie het hoofd bieden. Dun, voorgeperst messing en latoenkoper deden hun intrede. Dit werkte vele malen sneller en was goedkoper dan het inhuren van wijzerplaatschilders. Soms kreeg de plaat nog een klein accent met verf, en bovenop de klok verscheen de dungeperste messing plaat als klokbeeld. Dit type klok werd onder andere gemaakt door de bekende Wiebe Luitzens Aleva te Joure (1793-1864, zie de afbeelding).

De Friese vlag: Een prachtig vroeg voorbeeld is de Friese stoelklok gebouwd rond 1725. Deze vroege klok heeft slechts één wijzer, vergulde loden ornamenten en een uurwerk met drie- en vierspakige raderen. Uniek is dat de wijzerplaatschilder in het kleine schildje subtiel de Friese vlag heeft aangebracht.

Ezelsbruggetjes en misverstanden: Faam versus Engeltjes

In de volksmond ontstaan er nog wel eens misverstanden over de symboliek op de Friese klok. Als klokkenmaker hoor ik deze twee hardnekkige fabels regelmatig:

Het zijn geen engeltjes, maar Faam: De gevleugelde figuren op de hoeken van de staartklok worden vaak engeltjes genoemd. Dit is onjuist. Het is Faam (Fama), de Romeinse godin van de roem, het gerucht en de boodschapper van Zeus.
Toeteren in de oren: De Faambeeldjes worden bij het terugplaatsen na een verhuizing of schoonmaak geregeld verkeerd om gezet. Ze horen met de bazuinen áfgewend van het centrale Atlasbeeld te staan. Staan ze naar binnen gericht? Dan toeteren ze Atlas recht in zijn oren!
Het dragen van de wereld: Men zegt vaak dat Atlas de wereldbol op zijn rug draagt. Mythologisch gezien draagt hij echter het hemelgewelf (de hemelbol). Een leuk anatomisch weetje: onze bovenste halswervel, die ons hoofd draagt, is om die reden naar Atlas vernoemd.
Een prachtige klok met deze symboliek en een dubbele kap werd bijvoorbeeld gebouwd door Wiebe Ankringa te Sneek (1840-1860, zie de afbeelding).

Bewegende mechanieken

Welgestelde burgers kozen destijds vaak voor de absolute topklasse: een luxueuze staartklok met een ingebouwd, bewegend mechaniek.

Dit vernuftige samenspel van tandwielen wordt direct aangedreven door het gaande werk van het uurwerk. Het is een prachtig, levendig schouwspel om naar te kijken; van deinende scheepjes op de golven en opstijgende luchtballonnen tot vissers die hun hengel uitwerpen of marcherende soldaatjes.

Ook diepgaande bijbelse en historische voorstellingen, zoals het bekende Abrahams offer of het Salomons oordeel, kwamen op deze wijzerplaten op ingenieuze wijze tot leven.

Ontdek de bewegende Friese klok mechanieken

De Friese klokkenmakers waren niet alleen meesters in tijdmeting, maar ook in entertainment. Door slimme verbindingen te maken met het gaande werk van het uurwerk, wisten zij de wijzerplaat tot leven te brengen. Dit resulteerde in een fascinerende reeks van bewegende automaten en taferelen die destijds de trots waren van elke huiskamer.

Hieronder vindt u de meest geliefde bewegende mechanieken die u op de luxe Friese staartklokken kunt tegenkomen:

🎬 Bekijk de 7 video's hieronder:

Salomons oordeel

Klokkenmaker: Matthijs Bernardus Ankringa te Sneek (1747-1822).
Wijzerplaatschilder: Teede Siedses Haanstra te Sneek (1780-1825).
De twee moeders, het kind in handen van de bediende en koning Salomon op zijn troon.

Boerderij mechaniek

Een boerin die een koe melkt, een karnende boer en een man die met zijn stok een koe tot lopen aanspoort.

Scheepjes mechaniek

Diverse schepen varen over de woelige baren.

Speeltuin mechaniek

Twee kinderen op een wip, een jongen op een hobbelpaard, helaas hangt de schommel stil.

Luchtballon mechaniek 1

Klokkenmaker: Gerke IJsbrands Westerdijk te Franeker (1761-1828).

De luchtballon stijgt op.

Luchtballon mechaniek 2

Wijzerplaatschilder: (een vroege) Lusthof.

De ballon komt weer naar beneden na de rit.

Hengelende heer mechaniek

Een deftige heer gooit zijn hengel uit in een meer met zwanen.

Modellen, uiterlijk en het Friese vakmanschap

➡️ De evolutie van de Friese klok – Reis mee door de eeuwen heen en ontdek hoe dit unieke uurwerk is ontstaan.
➡️De varianten van de Friese klok – Van de majestueuze staartklok tot de vroege stoelklok; leer de modellen herkennen.
➡️ De Friese klokkenmakers – Maak kennis met de legendarische meesters uit Joure en Sneek en hun handwerk.
➡️ Het uiterlijk en de houten kast – Alles over het kenmerkende houtwerk, de loden ornamenten en de symboliek.

Cultuur, historie & bijzondere achtergrondverhalen

➡️ Handel en economie rondom het Friese uurwerk – Hoe de Zuiderzeevaart de productie aanjoeg en de gruttersklok onmisbaar werd.
➡️ Helden en legenden op de wijzerplaat – Bewonder epische verhalen, van Sint-Joris en de draak tot Perseus en Andromeda.
➡️ Religieuze symboliek – Leer meer over de diepe christelijke symboliek, zoals het Salomonsoordeel.
➡️ Historische verhalen – Ontdek de politieke geschiedenis zoals de aanhouding bij Goejanverwellesluis en de Slag bij Leipzig.
➡️ Bijzondere Friese klokken en unieke topstukken – Ontdek astronomische standen, muzikale speelwerken en de ‘Harmonie’.

Houd uw Friese klok in ere voor de volgende generatie

Ik hoop dat u deze serie over (antieke) Friese klokken interessant heeft gevonden en dat u nieuwe inzichten heeft gekregen over deze prachtige instrumenten. Houd uw Friese stoelklok of staartklok in ere. Onderhoud het uurwerk op tijd en geef het door aan de volgende generatie. Zo kunnen ook zij blijven genieten van deze vakkundig met de handgemaakte uurwerken. Dit unieke stukje Fries erfgoed mag immers nooit verloren gaan!

Kom naar onze winkel-werkplaats in Alkmaar waar we klaarstaan voor liefhebbers van deze prachtige Friese klokken uit een zeer brede regio – van Den Helder tot Rotterdam en van Groningen tot Utrecht – om de raderwerken van uw antieke klok weer soepel te laten draaien, zodat deze weer jarenlang keurig de tijd kan aangeven. Breng uw kostbare familiestuk gerust eens langs voor een deskundige beoordeling en een vrijblijvende prijsopgave.

👉 Neem contact op met Klokkenmaker Lars Dekker voor Friese klok reparatie, of lees eerst ons Friese klok reparatieverslag, vol informatie en voorzien van vele foto’s.

De wijzerplaat van de Friese klok